O mieście

Szamotuły – miasto w woj. wielkopolskim, w powiecie szamotulskim, położone jest w dorzeczu dolnej Warty nad rzeką Samą, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Szamotuły. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. poznańskiego. Leży około 35 km na północny zachód od Poznania. Wg danych GUS z 30 czerwca 2009, miasto liczy 18 822 mieszkańców.

W mieście dominuje gospodarka rolno-przemysłowa. Wiąże się to z bogatą bazą surowcową w okolicy. Funkcjonują tutaj zakłady z branży spożywczej, przedsiębiorstwa produkujące na potrzeby rolnictwa oraz wiele mniejszych, prywatnych zakładów przemysłowych. W mieście działa jeden z największych zakładów tłuszczowych w Polsce – ADM Szamotuły.

Miasto jest ważnym węzłem drogowym. Krzyżują się tu drogi z Obornik Wielkopolskich, Poznania, Pniew, Międzychodu i Czarnkowa. Przez Szamotuły biegnie linia kolejowa z Poznania do Szczecina i nieczynna linia do Międzychodu.

Od zamierzchłych czasów ziemie dzisiejszego Powiatu Szamotulskiego zamieszkiwały plemiona słowiańskie. Wzniesione przez nich grodziska, częściowo zachowane do dziś, usytuowane są m.in. w Obrzycku, Niewierzu, Ostrorogu, Nojewie, Młynkowie, Rudkach i Ostrolesiu.

XI wiek to początki osady należącej do rodu Szamotulskich herbu Nałęcz. Powstała ona z czterech odrębnych ośrodków: najstarszego, grodziska Osówka, położonego w pobliżu dzisiejszego Gałowa; osady targowej Stare Szamotuły leżącej ok. 2,5 km na północ od dzisiejszego centrum; tzw. Nowych Szamotuł, które obejmowały obszar dzisiejszego śródmieścia, oraz grodu Świdlin-Ostrówek położonego na prawym brzegu Samy.

Pierwsze wzmianki o osadzie noszącej nazwę Szamotuły zachowana w źródłach pisanych, dotycząca Starych Szamotuł pochodzą z roku 1231.

Książę wielkopolski Przemysł II w roku 1284 zatwierdza nadane wcześniej prawa targowe i związane z tym przywileje oraz zwalnia posiadłości kasztelana poznańskiego Tomisława z Szamotuł z opłat targowych.

Rok 1383 - czas bezkrólewia po śmierci króla polskiego Ludwika Węgierskiego - zapisał się krwawymi literami w dziejach Wielkopolski, a zwłaszcza w historii ziemi Szamotulskiej.
Walka o wpływy w państwie doprowadziła w latach 1383-1384 do wojny domowej między rodami Nałęczów i Grzymalitów, której wynikiem było spustoszenie znacznych połaci Wielkopolski. Zgodnie z przekazem ówczesnego kronikarza - Janka z Czarnkowa - do najbardziej zniszczonych terenów należały okolice Szamotuł, Ostroroga i Wronek.

Król Władysław Jagiełło w 1420 roku ponowił prawa miejskie dla Szamotuł.

W 1793 r. Ziemia Szamotulska dostała się wskutek II rozbioru Polski pod panowanie pruskie. Podjęte próby odzyskania niepodległości - Powstanie Kościuszkowskie w 1794 r. - zakończyły się niepowodzeniem.
W rok później, w wyniku III rozbioru, państwo polskie znika z mapy Europy, a jego naród dostaje się pod rządy zaborców. Rozpoczyna się długi okres niewoli. Ziemia Szamotulska wtłoczona zostaje w nowe granice. Dla szybszego zgermanizowania ziemi Prusacy tworzą małe jednostki administracyjne. W 1818 r. utworzony zostaje Powiat Szamotulski w granicach zbliżonych do tych, w jakich istnieje także dziś.

Na przełomie XIX i XX wieku w mieście powstało kilka dużych zakładów przemysłowych, m.in. cukrownia, olejarnia, młyny i fabryka mebli.

Do największych zabytków Szamotuł możemy zaliczyć:

1. Gotycki trzynawowy kościół kolegiacki p.w. Matki Bożej Pocieszenia i św. Stanisława Biskupa z lat 1423-1430,

W Szamotułach warto zobaczyć Kolegiatę p.w. Matki Bożej Pocieszenia i św. Stanisława Biskupa stanowiącą najstarszy i najwartościowszy zabytek miasta, a zarazem jeden z ważniejszych obiektów architektury sakralnej w Wielkopolsce.

Nowa murowana świątynia została zbudowana na miejscu dawnego drewnianego kościoła, a jej fundatorami byli Dobrogost i Wicenty Szamotulscy.

Korpus główny kościoła ma 52m długości oraz 28m szerokości i tworzy jedną bryłę z prezbiterium. Nawę środkową od naw bocznych oddzielają prostokątne filary, które są charakterystyczne dla budownictwa sakralnego datującego się na wczesny gotyk. Ściany nośne nawy środkowej zostały przeprute otworami w kształcie ostrołukowo zakończonych arkad. Naroża filarów miedzynawowych i ostrołuków arkadowych zostały obłozone cegłą paloną. W osiach filarów miedzynawowych dodano lekkie i smukłe służki przyścienne zwieńczone konsolami, na których wsparto żebra wielopolowych sklepień gwieździsty. Ponad arkadami nawy środkowej zostały umieszczone wysokie, ostrołukowo zakończone otwory okienne.

Rok 2000 ogłoszony został przez Ojca Świętego Jana Pawła II Rokiem Jubileuszowym. Z tej okazji m.in. szamotulska świątynia dostąpiła godności Kościoła Jubileuszowego. W szamotulskim kościele znajduje się słynący na całą okolicę obraz Matki Bożej Pocieszenia "Szamotuł Pani". Wizerunek jest ruską ikoną namalowaną według jednego z najbardziej znanych i najpiękniejszych przedstawień Bogurodzicy, Matki Bożej Kazańskiej. 20 września 1970 roku odbyła się w Szamotułach wspaniała uroczystość koronacji cudami słynącego obrazu Matki Bożej Pocieszenia "Szamotuł Pani". Wydarzenie to poprzedziły starania i wysiłki kolejnych proboszczów związane z umacnianiem i rozwijaniem kultu maryjnego. Cudem ocalały z wojennej pożogi obraz sprowadzono do kolegiaty i umieszczono w ołtarzu bocznym. Istotnym czynnikiem wzmacniającym kult maryjny było wprowadzenie w 1967 roku na stałe do cotygodniowej liturgii nowenny do Matki Bożej Pocieszenia "Szamotuł Pani". Niebawem ks. Jakubczak skierował wniosek o koronowanie cudownego obrazu, a w odpowiedzi Ojciec Św. Paweł VI nadesłał korony papieskie. Zarówno duszpasterze jak i wierni rozpoczęli przygotowania duchowe i organizacyjne do nadchodzącego wielkiego wydarzenia. Niedaleko kolegiaty ustawiono duży ołtarz polowy. Modlitwy rozpoczęto już w sobotę 19 września wieczorem. W nocy odprawiono Mszę św. Nastrój radości niezwykłości potęgowały światła licznych pochodni trzymanych przez wiernych. A przybyło na koronację ok. 50 tysięcy rozmodlonych ludzi. W obecności tak licznej rzeszy oraz przy udziale arcybiskupów, biskupów i miejscowych duszpasterzy ks. Prymas Stefan Wyszyński z ks. Arcybiskupem metropolitą poznańskim Antonim Baraniakiem i ks. Edmundem Nowackim, ordynariuszem gdańskim dokonali koronacji obrazu koronami papieskimi. Koronacja obrazu Matki Bożej Pocieszenia "Szamotuł Pani" była niewątpliwie największą uroczystością szamotulskiego kościoła w wieku XX.

1. Zamek Górków z II poł. XV w.,

   

   Muzeum w Szamotułach powstało w 1957 roku. Otrzymało nazwę Muzeum Ziemi Szamotulskiej i pod tą nazwą działało do 1989 roku. Początkowo muzeum mieściło się w późnogotyckiej baszcie i miało charakter placówki regionalnej. Około 1976 roku rozpoczął się remont zamku, który zakończył się w 1989 roku. Dzięki remontowi przeprowadzonemu przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków powstało założenie składające się z trzech oficyn, głównego budynku muzeum, czyli zamku i baszty.
   
   Zmieniono również nazwę instytucji, która od 1990 roku brzmi Muzeum - Zamek Górków w Szamotułach. Nazwa nawiązuje do zamieszkującego Szamotuły, Poznań, Koźmin i Sieraków szesnastowiecznego, magnackiego rodu Górków, z którego wywodzą się wielkopolscy wojewodowie, kościelni hierarchowie i urzędnicy królewscy. W 1990 roku nadano muzeum status placówki państwowej.
   
   Był to bardzo dobry okres dla muzeum, bowiem z placówki regionalnej udało się utworzyć muzeum o znaczeniu ogólnopolskim, laureata wielu nagród państwowych i instytucję wydającą wiele katalogów. W tym okresie muzeum pozyskało blisko 6000 nowych obiektów muzealnych, z tego przeszło 1000 to przedmioty zabytkowe związane ze sztuką cerkiewną (w tym ikony). Obiekty te pozyskano w latach 1993 - 1999 z Urzędów Celnych. Od 1999 roku muzeum jest placówką samorządową - powiatową.

   W latach 1990 - 2002 wypracowano artystyczną formułę dla muzeum:

   • muzeum wielodziałowe - dział artystyczny, artystyczno-historyczny, archeologiczny i etnograficzny
   • kolekcje - ikon, grafiki artystycznej, grafiki religijnej, obrazów polskich środowisk emigracyjnych (dar z Francji), kolekcja numizmatów, pocztówek, naczyń cynowych, miniatur i duża kolekcja działu etnograficznego
   • muzeum wnętrz - meble, obrazy, szkło, srebro, porcelana, rzeźba, grafika i inne
   • wystawy czasowe - od 1990 roku do 2002 roku muzeum przygotowało 147 wystaw czasowych
   • lekcje muzealne - blisko 1200 jednostek lekcyjnych w ciągu 12 lat
   • koncerty - 164 koncerty od 1990 do 2001
   • wykłady, seminaria, akademie i spotkania środowiskowe - np. kombatanci, powstańcy, literaci, turyści, etc.

   
   
   

2. Baszta Halszki z około 1518 rok

   

Najstarszym i najlepiej zachowanym obiektem założenia zamkowego jest baszta, zwana basztą Halszki, czy też basztą Czarnej Księżniczki. Wzniesiono ją w XV wieku jako budowlę obronną i około 1518 r. przystosowano do celów mieszkalnych. Nazwa baszty związana jest z historią Halszki, księżniczki ostrogskiej, która przez 14 lat mieszkała w niej. Baszta była wkomponowana w ciąg murów obronnych pełniąc rolę wieży przybramnej, w której to umieszczona była tablica fundacyjna.

Ekspozycja w Baszcie Halszki poświęcona jest dziejom miasta i najbliższej okolicy. Na czterech kondygnacjach pokazano historię od czasów najdawniejszych do 1945 roku.

• Piwnica Baszty - w piwnicy baszty zorganizowano stalą wystawę archeologiczną przedstawiającą pradzieje Ziemi Szamotulskiej; ekspozycję tworzą rekonstrukcje pochówków od epoki brązu do wczesnego średniowiecza oraz umieszczone w gablotach wybrane zabytki z poszczególnych epok archeologicznych
• II kondygnacja - komnata Halszki, celem tej ekspozycji, prezentowanej na drugiej kondygnacji baszty, jest ukazanie funkcji mieszkalnych tego wnętrza,
• III kondygnacja - dzieje miasta od 1231 r. (najstarsza wzmianka dotycząca Szamotuł) do początku XIX wieku - temu problemowi poświęcona jest trzecia kondygnacja baszty,
• IV kondygnacja - dzieje miasta od XIX wieku do 1945 r.

Baszta Halszki, według legendy miała być w niej przetrzymywana Halszka z Ostroga, żona Łukasza III Górki. Urządzono tu ekspozycję przedstawiającą historię Szamotuł i okolic. Obok zamku stoi oficyna z końca XVIII w. z ekspozycją etnograficzną, obrazującą wyposażenie wielkopolskiej chaty i warsztatów rzemieślniczych. Druga oficyna, zbudowana w 1990 r., służy administracji muzeum. Niedaleko tego budynku usytuowany jest spichlerz - siedziba Muzeum Archeologii Gazociągu Tranzytowego z najciekawszymi zabytkami odkrytymi podczas prac przy budowie gazociągu.